Bugün modern bir ateşli silaha baktığımızda şarjör, silahın en sıradan parçalarından biri gibi görünüyor.
Mühimmat şarjöre yerleştiriliyor, şarjör silaha takılıyor ve sistem her atıştan sonra sıradaki fişeğin kullanılmasına imkan sağlıyor.
Fakat ateşli silahların tarihinin büyük bölümünde böyle bir imkan yoktu.
Yüzyıllar boyunca bir silahın yeniden ateşlenebilmesi için kullanıcının yeni mühimmatı hazırlaması ve silaha yerleştirmesi gerekiyordu. 19'uncu yüzyılda metal kovanlı fişeğin gelişmesi bu düzeni değiştirmeye başladı.
Artık mühimmat fabrikada hazırlanmış, belirli ölçülere sahip ve kullanıma hazır bir birimdi.
Bunun ardından yeni bir soru ortaya çıktı:
Bir silah neden yalnızca tek bir fişek taşısın?
Bu soru, ateşli silahların gelişimindeki bir sonraki büyük dönüşümün başlangıcı oldu.
Tek Atışın Dünyası
Fig. 01
19'uncu yüzyılın ortalarına kadar askeri tüfeklerin büyük bölümü tek atış mantığıyla çalışıyordu.
Silah ister namludan ister arkadan doldurulsun, temel düzen aynıydı: bir mühimmat yerleştiriliyor, silah ateşleniyor ve ardından yeni atış için yeniden dolduruluyordu.
Arkadan doldurulan tüfeklerin yaygınlaşması bu süreci önemli ölçüde hızlandırdı.
Ancak silah hala kullanıcının her atıştan sonra yeni bir fişek yerleştirmesine ihtiyaç duyuyordu.
Metal kovanlı fişeklerin gelişmesiyle birlikte mühimmat artık daha standart bir forma kavuşmuştu. Aynı ölçülere sahip birden fazla fişeğin silah üzerinde taşınması ve gerektiğinde sırayla mekanizmaya aktarılması giderek daha uygulanabilir hale geliyordu.
Böylece silah tasarımcılarının önündeki problem değişti.
Artık mesele yalnızca silahı daha hızlı doldurmak değildi.
Birden fazla fişeği silah üzerinde nasıl taşıyabilir ve gerektiğinde sırayla kullanabiliriz?
İlk Tekrarlayan Silahlar
Fig. 02
Bir silah içerisinde birden fazla atışlık mühimmat bulundurma fikri metal kovanlı fişekten daha eskiydi.
Geçmişte birden fazla namlu, döner hazne veya farklı mekanik düzenlerle art arda atış yapabilen çeşitli silahlar geliştirilmişti.
Ancak bunların önemli bir bölümü karmaşık, pahalı veya askeri ölçekte yaygınlaştırılması zor sistemlerdi.
19'uncu yüzyılın ikinci yarısında ise durum değişmeye başladı.
Sanayi üretimi gelişiyor, silah parçaları daha standart ölçülerde üretilebiliyor ve metal kovanlı mühimmat giderek yaygınlaşıyordu.
Bütün bunlar tekrarlayan silah fikrini çok daha uygulanabilir hale getirdi.
Artık silahın üzerinde bir mühimmat deposu bulunabilir ve mekanizma çalıştırıldığında sıradaki fişek buradan alınabilirdi.
Bu mühimmat deposuna verilen isim zamanla modern ateşli silahların en bilinen terimlerinden biri haline gelecekti:
Şarjör.
Tüp Şarjörler
Fig. 03
Erken tekrarlayan silahlarda kullanılan en yaygın çözümlerden biri tüp şarjör oldu.
Bu sistemde fişekler uzun bir tüp içerisinde art arda diziliyordu.
Tüp dipçiğin içerisinde veya namlunun altında bulunabiliyordu.
Bu düzen özellikle 19'uncu yüzyılın ikinci yarısında geliştirilen levyeli tüfeklerle özdeşleşti.
Tüp şarjörün önemli avantajlarından biri dönemin uzun ve ince tüfek yapısına kolay biçimde uyarlanabilmesiydi. Silah üzerinde ayrı ve büyük bir mühimmat kutusuna ihtiyaç duyulmuyordu.
Ancak bu sistemin de sınırları vardı.
Fişeklerin aynı hat üzerinde uç uca dizilmesi, silahın dengesi ve mühimmatın yerleşimi açısından tasarımcıların dikkate alması gereken yeni problemler ortaya çıkarıyordu.
Yine de tüp şarjör, tekrarlayan silahların yaygınlaşmasında önemli bir aşamaydı.
Henry ve Winchester
Fig. 04
Bu dönüşümün en tanınmış örneklerinden biri Henry tüfeği oldu.
Benjamin Tyler Henry tarafından geliştirilen ve 1860'ların başında ortaya çıkan Henry, namlu altında bulunan tüp şarjör ile levyeli mekanizmayı bir araya getiriyordu.
Yaklaşık 14.000 adet üretilen Henry tüfeği, daha sonra ortaya çıkacak Winchester tekrarlayan tüfeklerinin de önemli öncülerinden biri oldu.
Buradaki önemli değişim yalnızca daha fazla mühimmat taşınabilmesi değildi.
Kullanıcı artık her atıştan sonra yeni bir fişeği elle fişek yatağına yerleştirmek zorunda değildi.
Silahın mekanizması çalıştırıldığında şarjörde bekleyen sıradaki fişek kullanılabilir hale geliyordu.
Henry'nin ardından Winchester adıyla geliştirilen tekrarlayan tüfekler bu yaklaşımın daha geniş kitlelere ulaşmasını sağladı.
1866'dan itibaren ortaya çıkan klasik Winchester modellerinin önemli bir bölümünde tüp şarjör kullanılmaya devam etti.
Tek atışlı silahların dünyası artık ciddi bir rakiple karşı karşıyaydı.
Sadece Daha Fazla Fişek Değildi
Fig. 05
Şarjörün ortaya çıkışını yalnızca silahın üzerinde daha fazla mühimmat taşımak şeklinde değerlendirmek eksik olur.
Asıl değişim silahın çalışma düzenindeydi.
Tek atışlı bir tüfekte mühimmatın hazırlanması ve silaha yerleştirilmesi atış sürecinin önemli bir bölümünü oluşturuyordu.
Şarjörlü bir silahta ise mühimmatın bir bölümü önceden silah üzerinde hazır tutulabiliyordu.
Böylece mühimmatın depolanması ile fişek yatağına aktarılması birbirinden ayrılmaya başladı.
Şarjör mühimmatı tutuyor, silahın mekanizması ise sıradaki fişeğin kullanılmasını sağlıyordu.
Bu ayrım, daha sonra ortaya çıkacak modern tekrarlayan ve otomatik silahların temel özelliklerinden biri haline gelecekti.
Tüpten Kutuya
Fig. 06
Tüp şarjörler önemli bir çözüm sunmuştu ancak mühimmatın silah üzerinde saklanmasının tek yolu değildi.
19'uncu yüzyılın ikinci yarısında farklı şarjör düzenleri üzerinde yoğun çalışmalar yapıldı.
Bunların arasında gelecekte çok daha büyük önem kazanacak bir tasarım bulunuyordu:
Kutu şarjör.
Fişeklerin uzun bir tüp boyunca sıralanması yerine, silahın mekanizmasına yakın bir bölümde bir arada tutulması farklı bir silah mimarisinin önünü açıyordu.
Bu alandaki en önemli isimlerden biri James Paris Lee oldu.
Lee, 1870'lerin ortalarında geliştirdiği kutu şarjör tasarımı için 1875 yılında patent aldı.
Daha sonra geliştirdiği tüfeklerde bu sistemi kullanmaya devam etti.
Birkaç yıl içerisinde ortaya çıkan Remington-Lee tüfekleri, modern askeri tüfeklerin geleceğine dair önemli bir işaret veriyordu.
James Paris Lee
Fig. 07
Lee'nin yaklaşımındaki önemli nokta, şarjörün yalnızca silahın içinde bulunan sabit bir mühimmat deposu olmak zorunda olmadığını göstermesiydi.
1879 model Lee tüfeğinde çıkarılabilir kutu şarjör kullanılıyordu.
Bu dönemde böyle bir düzen oldukça yenilikçiydi.
Amerikan Deniz Kuvvetleri 1882 yılında 300 adet Lee M1879 tüfeği sipariş etti. Böylece sistem, dönemin tüp şarjör kullanan diğer tekrarlayan tüfekleriyle birlikte değerlendirilebildi.
Lee'nin tasarımı kısa sürede bütün orduların standart sistemi haline gelmedi.
Fakat ortaya koyduğu temel mimari çok daha uzun ömürlü oldu.
Fişeklerin silahın mekanizmasının hemen altında bulunan kompakt bir kutu içerisinde tutulması.
Bugün bize son derece sıradan görünen bu düzen, 19'uncu yüzyılın sonlarında ateşli silah tasarımının yönünü değiştirmeye başlayan fikirlerden biriydi.
Ordular Neden Temkinliydi?
Fig. 08
Tekrarlayan tüfeklerin avantajları açık görünmesine rağmen ordular yeni sistemlere hemen geçmedi.
Bunun önemli nedenlerinden biri lojistikti.
Bir askerin daha hızlı ateş edebilmesi aynı zamanda daha hızlı mühimmat tüketebilmesi anlamına geliyordu.
Bu durum yalnızca silahı kullanan askeri değil, onun arkasındaki bütün ikmal sistemini etkiliyordu.
Fabrikaların daha fazla mühimmat üretmesi, mühimmatın cepheye taşınması ve birliklere dağıtılması gerekiyordu.
Ayrıca yeni silahların kendileri de daha karmaşık mekanizmalara sahipti.
Eğitim, bakım ve üretim sistemlerinin buna uyum sağlaması gerekiyordu.
Bu nedenle tek atışlı tüfekten şarjörlü tüfeğe geçiş yalnızca teknik bir tercih değildi.
Sanayi ve lojistik kapasiteyle doğrudan bağlantılı bir dönüşümdü.
Dumansız Barut Dönemi
Fig. 09
1880'lerin ortalarında ortaya çıkan dumansız barut, şarjörlü askeri tüfeklerin gelişimini başka bir aşamaya taşıdı.
Daha önce Dumansız Barut makalemizde ele aldığımız gibi bu yeni itici madde yalnızca atış sırasında oluşan dumanı azaltmadı.
Daha küçük çaplı ve yüksek performanslı yeni askeri mühimmatların geliştirilmesine de zemin hazırladı.
1886 yılında Fransa'nın Lebel tüfeğini hizmete alması bu değişimin önemli örneklerinden biriydi.
İlginç olan, Lebel'in hala namlu altında bulunan tüp şarjör kullanmasıydı.
Yani mühimmat teknolojisi hızla değişirken şarjör teknolojisi henüz nihai biçimine ulaşmamıştı.
1880'ler ve 1890'lar boyunca farklı ülkeler tüp şarjör, kutu şarjör ve farklı doldurma sistemlerini denemeye devam etti.
Dönemin bazı Mauser modelleri bile önce tüp şarjörlü tekrarlayan sistemlere dönüştürülmüştü. Alman Model 71/84 bu geçişin belirgin örneklerinden biriydi.
Ancak gelişimin yönü giderek kutu şarjöre dönüyordu.
Sabit mi, Çıkarılabilir mi?
Fig. 10
Burada bugün sık yapılan bir ayrımı açıklamak gerekiyor.
Kutu şarjör her zaman çıkarılabilir değildir.
19'uncu yüzyılın sonlarında ve 20'nci yüzyılın ilk yarısında kullanılan birçok askeri tüfekte kutu şarjör silahın sabit bir parçasıydı.
Mühimmat şarjörün içerisine üst taraftan doldurulabiliyordu.
Lee'nin tasarımlarında ise çıkarılabilir kutu şarjör fikri oldukça erken bir tarihte görülüyordu. Bu yaklaşım daha sonra Lee-Enfield ailesinin gelişiminde de etkisini sürdürdü.
Dolayısıyla iki kavramı birbirinden ayırmak gerekiyor:
Kutu şarjör, fişeklerin nasıl ve nerede tutulduğunu;
çıkarılabilir şarjör ise bu mühimmat deposunun silahtan ayrılıp ayrılamadığını ifade eder.
Bugün bu iki özellik çoğu modern silahta birlikte bulunduğu için aralarındaki tarihsel fark kolayca gözden kaçabiliyor.
Klips ve Şarjör
Fig. 11
Şarjör tarihini anlatırken açıklığa kavuşturulması gereken bir başka konu da klips ile şarjör arasındaki farktır.
Bu iki terim günlük kullanımda zaman zaman birbirinin yerine kullanılsa da aynı şeyi ifade etmez.
Şarjör, mühimmatı silah üzerinde tutan ve sıradaki fişeğin besleme konumuna gelmesini sağlayan sistemin parçasıdır.
Klips ise fişekleri bir arada tutarak şarjörün doldurulmasını kolaylaştıran yardımcı parçadır.
19'uncu yüzyılın sonlarında askeri tüfeklerin hızlı biçimde doldurulabilmesi giderek daha önemli hale geldikçe farklı klips sistemleri de ortaya çıktı.
Mannlicher sistemlerinde kullanılan en-bloc clip, mühimmatla birlikte silahın şarjörüne giriyordu.
Daha sonra yaygınlaşan stripper clip düzenlerinde ise klips, fişeklerin şarjöre topluca aktarılmasını kolaylaştırıyordu. Fişekler şarjöre aktarıldıktan sonra klips silahın besleme sisteminin içerisinde kalmıyordu.
Bu ayrım askeri tüfeklerin gelişiminde önemliydi.
Çünkü problem artık yalnızca:
“Silah kaç fişek taşıyor?”
değildi.
Yeni soru şuydu:
“Bu mühimmat silaha ne kadar hızlı aktarılabiliyor?”
Mauser ve Yeni Standart
Fig. 12
19'uncu yüzyılın sonunda şarjörlü sürgülü tüfekler askeri silahların temel biçimlerinden biri haline gelmeye başladı.
Bu dönüşümün en önemli isimlerinden biri Paul Mauser'di.
Mauser'in ilk başarılı askeri tüfeği Model 1871 başlangıçta tek atışlıydı.
1884 yılında kabul edilen Model 71/84 ise tüp şarjörlü bir tekrarlayan tüfeğe dönüştü.
Ancak teknoloji hızla ilerliyordu.
Dumansız barut, yeni mühimmatlar ve gelişen şarjör sistemleri birkaç yıl içerisinde askeri tüfeğin biçimini yeniden değiştirdi.
1890'larda Mauser tasarımları kutu şarjör ve klipsle hızlı doldurma düzenlerini giderek daha olgun bir sistem içerisinde bir araya getirdi.
Bu yaklaşımın en tanınmış sonuçlarından biri Gewehr 98 oldu.
Artık askeri tüfeğin temel mimarisi büyük ölçüde tanıdık hale gelmişti:
Sürgülü mekanizma.
Metal kovanlı centerfire mühimmat.
Kutu şarjör.
Mühimmatın hızlı doldurulmasını sağlayan klips sistemi.
Modern askeri tüfeğin temel parçaları bir araya geliyordu.
Ateş Gücü Değişiyor
Fig. 13
Şarjörlü tüfeklerin yaygınlaşması yalnızca silah tasarımını değiştirmedi.
Piyadenin kullanabileceği ateş gücünü de değiştirdi.
Tek atışlı bir tüfekte her atıştan sonra mühimmatın yeniden yerleştirilmesi gerekirken tekrarlayan tüfekte silah üzerinde hazır bulunan mühimmat kullanılabiliyordu.
Ancak bunun sonucu her zaman mümkün olduğunca hızlı ateş etmek değildi.
Ordular için mühimmat tüketimi hala önemli bir problemdi.
Bu nedenle eğitim ve ateş disiplini önemini korudu.
1898 İspanya-Amerika Savaşı sırasında kullanılan Amerikan Krag-Jørgensen ile İspanyol Mauser tüfekleri arasındaki fark bunun güzel örneklerinden biriydi.
Krag'ın şarjörünün doldurulması ile Mauser'in klips yardımıyla üstten doldurulabilmesi arasındaki fark, mühimmat besleme sisteminin yalnızca kapasiteden ibaret olmadığını gösteriyordu.
Artık yalnızca tüfeğin mekanizması değil, şarjörün nasıl doldurulduğu bile savaş alanındaki kullanım biçimini etkileyebiliyordu.
Otomatik Silahlarla Birlikte
Fig. 14
20'nci yüzyılın başına gelindiğinde ateşli silah teknolojisi yeni bir aşamaya geçiyordu.
Yarı otomatik tabancalar, kendinden yüklemeli tüfekler ve makineli tüfekler giderek daha görünür hale geliyordu.
Bu silahlarda mühimmat besleme sistemi artık yalnızca kullanıcının işini kolaylaştıran bir özellik değildi.
Silahın çalışma döngüsünün ayrılmaz bir parçasıydı.
Mekanizma her atıştan sonra sıradaki mühimmata ulaşmak zorundaydı.
Bu nedenle şarjörün güvenilirliği, mühimmatın doğru konumda tutulması ve mekanizmaya düzenli biçimde aktarılması silahın genel güvenilirliğini doğrudan etkileyen unsurlar haline geldi.
Bir zamanlar silah üzerinde birkaç fişek taşımak için geliştirilen fikir, artık modern ateşli silahın temel sistemlerinden birine dönüşüyordu.
Modern Kutu Şarjör
Fig. 15
20'nci yüzyıl ilerledikçe çıkarılabilir kutu şarjör özellikle yarı otomatik ve otomatik silahlarda giderek daha görünür hale geldi.
İkinci Dünya Savaşı ve sonrasındaki dönemde bu düzen birçok piyade silahında yaygınlaştı.
AK ailesinden AR-15/M16 ailesine ve günümüz piyade tüfeklerine kadar farklı mekanizmalar ve mühimmatlar kullanılsa da temel fikir tanıdık kaldı:
Mühimmat kompakt bir şarjör içerisinde tutuluyor.
Şarjör silaha bağlanıyor.
Sistem sıradaki fişeğin mekanizmaya aktarılmasına imkan sağlıyor.
James Paris Lee'nin 1870'lerde üzerinde çalıştığı çıkarılabilir kutu şarjör fikri böylece sonraki yüzyılda modern piyade silahlarının en tanıdık özelliklerinden biri haline geldi.
Elbette bugünkü şarjörler 19'uncu yüzyıldaki örneklerin aynısı değil.
Malzemeler, üretim yöntemleri, kapasiteler ve silahlarla kurdukları mekanik ilişki zaman içerisinde büyük ölçüde değişti.
Fakat temel fikir yaşamaya devam etti.
Birden fazla fişeği silah üzerinde hazır tutmak ve sıradaki fişeğin mekanizmaya düzenli biçimde ulaşmasını sağlamak.
Bugün Elimize Aldığımız Şarjör
Fig. 16
Bugün bir ateşli silahın şarjörüne baktığımızda oldukça basit görünen bir parça görüyoruz.
Gövde.
Yay.
Gerdel.
Ve içerisinde sıralanan mühimmat.
Fakat şarjörün arkasındaki fikir basit bir mühimmat kutusundan çok daha büyüktür.
Tek atışlı silahlardan tüp şarjörlere, Henry ve Winchester'dan James Paris Lee'nin kutu şarjörüne, 19'uncu yüzyılın askeri tüfeklerinden modern piyade silahlarına uzanan gelişim yaklaşık iki yüzyıllık ateşli silah tarihinin önemli parçalarından biridir.
Metal kovanlı fişek mühimmatın standart bir birime dönüşmesine yardımcı olmuştu.
Şarjör ise bu mühimmatın silah üzerinde hazır tutulmasını ve mekanizmaya düzenli biçimde aktarılmasını mümkün hale getirdi.
Bu nedenle şarjörün hikayesi yalnızca silahın kaç fişek taşıdığıyla ilgili değildir.
Aynı zamanda tek atışlı ateşli silahların nasıl tekrarlayan ve daha sonra modern kendinden yüklemeli silahlara dönüştüğünün de hikayesidir.
Temel Kavramlar
Şarjör (Magazine): Mühimmatı silah üzerinde tutan ve sıradaki fişeğin besleme konumuna gelmesini sağlayan mühimmat besleme elemanı.
Tüp Şarjör (Tubular Magazine): Fişeklerin bir tüp içerisinde art arda sıralandığı şarjör tipi.
Kutu Şarjör (Box Magazine): Fişeklerin kompakt bir kutu içerisinde tutulduğu şarjör düzeni.
Sabit Şarjör (Fixed/Internal Magazine): Normal kullanım sırasında silahtan ayrılmayan şarjör.
Çıkarılabilir Şarjör (Detachable Magazine): Silahtan ayrılabilen şarjör.
Gerdel (Follower): Şarjör içerisinde mühimmatı destekleyen ve yayın kuvvetini fişeklere aktaran parça.
Klips (Clip): Bir grup fişeğin birlikte tutulmasını veya şarjöre aktarılmasını kolaylaştıran yardımcı parça. Şarjör ile aynı şey değildir.
Stripper Clip: Fişeklerin şarjöre topluca aktarılmasını kolaylaştıran klips tipi.
En-bloc Clip: Fişeklerle birlikte silahın şarjör sistemine giren klips düzeni.